Senkron Jeneratörler

Senkronizasyon Sistemleri

Son yıllarda müşteri talepleri doğrultusunda kullanıcıya yatırım maliyetinde tasarruf sağlayarak kesinti olmadan bakım kolaylığı, yakıt tasarrufu gibi önemli avantajlar sağlamaktadır.

Dst power jeneratör gelen taleplere göre özel üretim yaparak tüm senkronizasyon sistemlerini kendi bünyesinde uzman mühendis kadrosuyla projelendirerek üretmekte ve devreye alımını gerçekleştirmektedir.

Çoklu jeneratör sistemlerinin enerji kesintilerinde yedekli çalışmasından başlayarak şebeke ile ileri – geri, yumuşak geçişleri, koşulsuz senkron, arıza yedekli senkron, haberli senkron uygulamaları yapılabilmektedir. Dst power üretimi olan jeneratör senkronizasyon sistemlerinin güç ve kontrol panolarında Siemens , ABB, Schneider gibi dünyaca bilinen marka şalterler ve kontrol panelleri kullanılmaktadır.

Senkron Jeneratörler Nasıl Çalışır?


Jeneratörler (diğer bir ismiyle alternatörler), kaynaklardan elde edilen mekanik enerjiyi elektrik enerjisine dönüştüren makinelerdir ve temelde DA ve AA olmak üzere iki gruba ayrılırlar.peki senkron jeneratörlerin yapısı nasıldır? Bir senkron alternatörün hızı nasıl hesaplanır ve senkron alternatörde indüklenen gerilim, güç ve moment nasıl bulunur?

Senkron jeneratörün rotor kısmına bir DA akım uygulanırsa, bir rotor manyetik alanı oluşturulur. Daha sonra jeneratörü bir hareket kaynağı ile döndürüp, makinenin içinde dönen bir manyetik alan meydana gelir. Böylece dönen manyetik alan ile jeneratörün stator sargılarında üç fazlı gerilim indüklemiş olur.

Şimdi makinelerdeki sargıyı tanımlayalım;

Birincisi, alan sargılarıdır (ana manyetik alanı üreten sargılar). Rotorun üzerinde bulunduğu için rotor sargıları da denilmektedir. İkincisi ise endüvi sargılarıdır (ana gerilimin indüklendiği sargılar). Endüvi sargıları da stator üzerinde bulunduğundan satator sargıları da denir. Rotor üzerinde manyetik kutuplar bulunur. Bu kutuplar çıkık ya da yuvarlak kutupludur. Çıkık kutup demek, rotorun üzerinden dışarı doğru olan kutup demektir (genelde dört ya da daha fazla kutuplu olarak üretilirler). Yuvarlak kutup ise, rotorun yüzeyiyle aynı hizada olan kutup demektir (iki ve dört kutuplu olarak üretilirler).

Rotordaki alan devresinden DA akım geçirildiğinde, rotor döner. Burada bulunan alan sargılarına DA akımın aktarılabilmesi için özel  yöntemler gerekir. Bu yöntemlerden birincisi;

Rotora harici bir DA kaynaktan güç sağlayabiliriz. Bu işlemi bilezik ve fırça yardımıyla yapabiliriz.İkincisi;tekrar bir DA kaynaktan DC güç sağlarız fakat buradaki DC kaynak rotorun üzerine monte edilmiş bir halde olabilir. Peki aynı DC gerilimi tüm alan sargılarına nasıl uygularım? DC gerilim kaynağının pozitif ucunu bir fırçaya, negatif ucunu ise diğer fırçaya bağlarsam iş biter. Yani  DC gerilimi rotor hızı  veya açısal pozisyondan ayrı tutarak alan sargısına uygulanmış olmaktadır.

Biraz önce bilezik ve fırça terimlerini kullandık. Bunlardan da kısaca bahsedecek olursak bilezik, mili (rotoru) tam olarak saran fakat milden izole edilmiş metal halkadır. DA rotor mil üzerindeki iki bileziğe bağlanır ve her bir bilezik fırça ile ilişkilendirilir. Fırçalar, düşük oranda sürtünme ile elektriği ileten karbon bileşenli çubuklardır. Burada düşük sürtünme fırçayı bileziği oluşturan yapıların arasındaki sürtünmenin düşük olmasından kaynaklanır. Tabi sürtünme ne kadar az olursa olsun bir süre sonra fırçada aşınmalar meydana gelir. Eğer bir fırça da ciddi derecede aşınma olmuşsa temassızlık oluşur ve motor çalışmaz ayrıca fırçalardaki gerilim düşümleri, motor üzerinde büyük güç kayıplarına neden olabilir . Fakat küçük güçlü senkron makinelerin tümünde  fırça ve bilezik kullanılır. Çünkü DA akımı sağlayan diğer yöntemler oldukça maliyetlidir.

 
Büyük jeneratörlerde ve motorlarda  DA uyarma akımı sağlamak için fırçasız uyartıcılar kullanılır. Fırçasız bir uyarıcı, alan sargısı stator üzerine ve endüvi devresi motor mili üzerinde bulunan küçük bir AA jeneratörüdür. Jeneratörün üç faz çıkışı, mil üzerine monte edilmiş olan üç fazlı bir doğrultucu devre ile doğru akıma dönüştürülür. Ve sonra ana DA alan sargısını besler. Stator üzerine yerleştirilen uyarıcı jeneratörün küçük DC uyarma akımı kontrolüyle , bilezik ve fırça olmadan ana makine üzerindeki uyarma akımını ayarlamak mümkün olur. Bu sistemin avantajlı kısmı şudur; Fırçasız bir uyarıcı , bilezik ve fırçalılara göre daha az bakım gerektirir çünkü, rotoru ve statoru  arasında hiçbir mekanik bağlantı yoktur. Fırçasız uyarıcılar içeren senkron jeneratörlerin çoğu, herhangi bir tehlike anında kullanılabilmesi için aynı zamanda bilezik ve fırçalara da sahiptir.

Senkron Jeneratörün Hızı
 
Yazımızın başlığı Senkron Jeneratörler. Peki buradaki senkron kelimesinin anlamı nedir? Anlamı şu; elektriksel frekansın, mekanik dönme hızı ile kilitli (senkron) olması demektir. Aslında  senkron jeneratörün rotoru ,  bir elektromıknatıstır. Fizik kuralları gereğince rotordaki manyetik alan, rotorun hangi yönde döneceğini belirler. Şimdi makinedeki manyetik alanların dönüş hızı ile stator elektriksel frekansı arasındaki bağıntıyıinceleyelim;

                                     Fe: Elektriksel frekans(Hz)
Fe=NmxP/120  Nm:Manyetik alanın mekanik hızı(dev/dk)
             P :Kutup sayısı

 
Burada şu yorumu da yapabiliriz; Rotor ve manyetik alan aynı hızla döndüğü için bu denklem rotor hızı ve oluşan elektriksel frekans arasındaki ilişkiyi de verir. Gördüğümüz gibi jeneratör, makine üzerindeki kutup sayısına bağlı olarak sabit hızla döner.

Jeneratörde İndüklenen Gerilim

Bir stator fazında indüklenen gerilim;

Ea=K.Q.w  ,     K= Nc/(1,4142)= NcxP/(1,4142)                                      
  
Denklemde indüklenen gerilim Ea, doğrudan akım ve hız ile orantılıdır. Fakat akım rotor alan devresinden akan akıma bağlıdır. Uyarma akımı If,  akımıyla doğru orantılıdır. Ea doğrudan akımla orantılı olduğundan indüklenen gerilim,uyarma akımına bağlıdır. Bu değişime, makinenin boşta çalışma karakteristiği diyoruz.
 

Güç ve Moment Hesabı
 
Senkron jeneratörler mekanik gücü üç faz elektriksel güce dönüştürürler. Hangi hareket kaynağı kullanılırsa kullanılsın önemli olan tek nokta, çekilen güçten bağımsız olarak hızın yaklaşık olarak sabit tutulması gerektiğidir. Bu nokta, güç sisteminin frekansının sabit kalması için çok önemlidir.

 
Yazımızın girişinde jeneratörlerin , girişteki mekanik gücü çıkışta elektrik gücüne çevirdiğini söylemiştim.Bunun yanında şunu da söylemem gerekiyor. Girişteki mekanik gücün tamamı çıkışta elektrik gücüne dönüşmüyor. Burada anlatmak istediğim nokta makine kayıpları. Giriş ve çıkış güçleri arasındaki fark makine kayıplarını gösterir. Giriş mekanik gücü jeneratörün milindeki güçtür. Mekanikten elektriğe dönüştürülen güç;

P= 3 x Ea x Ia x cosq

Burada q, Ea ile Ia arasındaki açıdır. Jeneratörün giriş gücü ile jeneratörde dönüşen güç arasındaki fark makinenin mekanik çekirdek ve dağılma kayıplarını verir. Senkron jeneratörün gerçek elektriksel çıkış gücü, hat büyüklükleri cinsinden;
 
Pout= 1,7320 x Vt x I x cosQ

Özetleyecek olursak, bir senkron jeneratörde elde edilen güç ve indüklenen moment tam olarak şu şekilde bulunur;
 
P=(3 x Vq x Ea x sinw)/Xs    (w açısı makinenin moment açısıdır. Vq değeri sabit kabul edilir.)
   
Tork=(3 x Vq x Ea x sinw)/Wm x Xs   
 

Bu ifade indüklenen momenti elektriksek büyüklüklere bağlı olarak tanımlar.

ArabicEnglishFrenchTurkish